"Zaqatala" qəzetinin 26-cı sayı 28 avqust 2020

 

 

                  Zaqatala multikultural dəyərlərin mərkəzlərindən biridir

Sadə dilldə desək bir çox mədəniyyətlərin, dinlərin yanaşı yaşaması, dözümlülük, bir-birinin mədəniyyətinə, adət-ənənəsinə hörmətlə yanaşması, qaynayıb-qarışmasına mültikultural mühit deyilir. Fərqliliklər hər zaman inkişafa kömək edib. İntriqasız, bir-birinə qarşı olan haqqsız iddialarsız, sovet dönəmində ən çox işlədilən bir sozu burada çəkmək istərdim: qardaşlıq ailəsində. Təbii ki, sovet siyasəti tamam başqa idi və mən o siyasəti bura qatmaq istəmirəm. Hansı tərəfdən baxırıqsa baxaq Zaqatalada tarixin dərinliklərinə gedib çıxan millətlər birliyi olmuş, burada hər zaman çoxmillətlilik həyat tərzi kimi qəbul olunmuşdur. Lap uzaq keçmişə getmək üçün apardığım araşdırmalar olmadığından sonrakı dövrlərdə bir çox araşdırıcıların göstərdikləri faktlara əsaslanaraq fikrimin təsdiqini çatdırmağa çalışacağam.

Cahangir Soltanovun bir kitabı var. Qardaşı ilə birlikdə ərsəyə gətirdikləri bu kitab “Zaqatala-millyon qızıl gül” adlanır. Cahangir müəllim tarixçi idi və bir müddət Zaqatala tarix-diyarşünaslıq muziyendə direktor vəzifəsində də çalışıb. Təəsüf ki, vaxtsız ölüm onu sıralarımızdan tez apardı. Onun bir sıra maraqlı tədqiqatları var idi. Bu tədqiqatlardan biri də Zaqatalaya polyakların sürgün edilməsi idi. Bu sürgün XIX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Polşa ərazisində olan aclıq, bütün Polşanı bürüyən üsyanlar, etirazlar zamanı bir qrup üsyançı da məhz Zaqatalaya sürgün edilmişdir. C.Soltanov öz kitabında məşhur hərbi tarixçi B.A.Pottonun özünün 20 səhifəlik bir səlnaməsində bunları yazdığını qeyd edir.  Polyaklar Zaqatalada az qala bir əsr konpakt halda yaşayıblar. Sonralar onların bəziləri buradan köçüb getsə də bir çox ailələr 90-cı illərə kimi burada yaşayırlar. Polyaklar Zaqatalada olduqları vaxt öz dini inanclarını yerinə yetirmək üçün şəhər meydanından bir qədər aşağıda , indikin 28 May küçəsində senaqoq tikirlər. Bu senoqoqun fəaliyyəti digər dini mərkəzlər kimi sovet hakimiyyəti illərində fəaliyyət göstərmir. Senaqoq bu gün də durur və o özəlləşmə adı ilə satılıb. Yaxşı olardı ki, həmin senaqoq bir trarixi məkan kimi geri qaytarılaydı və öz ilkin vəziyyətinə salınaydı.

Polyaklar Zaqatalaya bir memarlıq məktəbi gətirmişdilər. Onlar şəhərin mərkəzində çoxsaylı binalar tikiblər. Bu binalar bu gün də durur və həm görünüşü, həm də möhkəmliyi ilə seçilirlər. Tağ konstruksiyası onların memarlığında əsas yer tuturdu. Bu binaların çox möhkən, əsaslı şəkildə tikilən zirzəmiıləri var. Tağ konstruksiyasından təkcə binaların üst hissəsində deyil, zirzəmi hissəsində də istifadə edilib. Polyaklar sonralar yerli əhali ilə qaynayıb-qarışıb, onlarla çox mehriban şəkildə yaşayıblar.

Akademik Yaqub Mahmudov yazır: “bölgədə Rusiyanın maraqlarının Gürcüstanın maraqları ilə üst-üstə düşməsindən məharətlə istifadə edən “rus ürəkli, gürcü əsilli”  çar generalı Sisianov Rusiyanın hərbi strateji və iqtisadi maraqlarını təmin etməklə yanaşı, gürcü keşiş və knyazlarının ŞimalQərbi Azərbaycanı Gürcüstanın tərkibində Rusiya imperiyasına birləşdirmək niyyətlərini də reallaşdırmağı düşünürdü... 1803-cü il martın 2-də Qulyakovun komandanlıq etdiyi 1482 piyada, 210 kazak, 113 qeyri-sıravi hərbi qulluqçu, 500 nəfər gürcü atlısı, 4000 nəfər gürcü piyadası və 8 topdan ibarət hərbi qüvvə Car-Balakən üzərinə yürüşə başladı ... Yanvarın 15-də general Qulyakov Zaqatala dərəsinə doğru hərəkət edir. Ruslar daş hasarların arasına daxil olan kimi carlılar onlara hücum edirlər. Öndə gedən gürcü dəstəsi əli qılınclı carlıları görərək qorxub arxaya, öz dəstələrinin üzərinə atılır. Qulyakov elə ilk atəşdən öldürülür.”

Bu sitatı təsadüfi gətirmədim. Rus mənbələri yazırlar ki, həmin döyüşdə, Tala çayı vadisində bir yox 4 general cəsur CarTala camaatı tərəfindən öldürülür. Təəssüf ki, işğalın qarşısını almaq əliyalın əhaliyə nəsib olmur. Rus işğalı gürcülərə də özlərinin dırnaqarası tarixini yazmağa imkan yaradır. Bu işğal ərazilərini gürcülər bu gün də çəkinmədən “öz ” əraziləri hesab edirlər.  XIX əsrin ortalarına çar hökuməti Türkiyədən və Suriyadan gələn erməniləri çox böyük məmnuniyyətlə Zaqatala ərazisində yerləşdirir. Beləliklə, Zaqatalanın çoxmillətli əhalisinin içərisinə “nifaq toxumu” uğurla əkilir.

1905-ci ildə üsyankar “Potyomkin”çilər Qalaya sürgün edilirlər. Car Rusiyası dövründə indiki Dağlı kəndi ərazisinə, Danaçı və Aşağı Çardaqlar kəndi ərazisinə çoxlu sayda malakan və xaxollar sürgün edilirlər. Malakanları və xaxolları ruslar həmişə təqib ediblər və fürsət düşdükcə onları öz ərazilərindən uzaqlara sürgün ediblər. 1941-45-ci illər müharibəsi zamanı isə işğal olunmuş Belorusiya və Ukraynadan da çoxlu sayda qadın, uğaq, qoca Zaqatalaya köçürülüb. Beləliklə, hər zaman beynəlmiləl olan Zaqatala tarix boyu insanların mehriban bir ailədə yaşadığı, qurub-yaratdığı coğrafi bir məkan olub. Zaqatalada indi də şəhər 1 saylı orta məktəbinə el arasında Azərbaycan məktəbi, 2 saylı orta məktəbə isə rus məktəbi deyilir. Hələ qısa müddətdə iki sinifli erməni məktəbi də fəaliyyət göstərib. Ermənilər o qədər azğın olublar ki, şəhərdəki polyakların və azərbaycanlıların ən yaxşı evlərini fırıldaqla, şantajla əllərindən çıxardıblar. Alban kilsəsinə az qala özününküdür deyirdi. Ruslar buna o qədər də imkan vermir. Ona görə ki, onların Qala içərisində tikdikləri Troitski kilsəsi onların tələbatını ödəmədiyi üçün Alban abidəsini yenidən rekonstruksiya edərək ibadət üçün istifadə edirlər. Tiflis arxivlərindəki yalan məlumatlara artıq millətimizin qarnı toxdur. Bu Alban abidəsidir.

Zaqatalanın  çoxmillətli bir bölgə olmasından çox danışılır. Polyaklar bura gəlincədən öncə də burada yerli türklərlə yanaşı avarlar, saxurlar, ingiloylar, axaxlar, laklar və digər millətlər də yaşayıblar. 

Jurnalist Məhəmməd Şabanoğlu özünün “Mədəniyyətlərin   qovuşduğu  diyar” məqaləsində yazır: “1903-cü ilin baharında Talada belə bir hadisə olmuşdur. Bütün Qafqazda məşhur olan Şeyx Əhməd  vəfat etmişdi. Onun dəfnində 15 min insan iştirak etmiş, cənazə evdən məzarlığa qədər çiyindən-çiyinə ötürülmüşdü.  Həmin illərdə bizim şəhərdə  xristian dininə qulluq edən insanlar da yaşayırdılar.  Onların kilsəsi də fəaliyyətdə idi.  Şeyx Əhmədin vəfat  etdiyi gün xristianların nümayəndəsi Talaya gəldi və bildirdi ki,  onların dini icmasının başçıları dəfndə iştirak etmək istəyirlər. Talanın ağsaqqallları dərhal məşvərət etdilər və xristianlara dəfndə iştirak etmək üçün izn verildi.  Bu barədə mənim əvvəlki yazılarımda söhbət açılıb.  Ancaq burada bir nüansı xüsusi qeyd etmək istəyirəm.  Tala ağsaqqallarının həmin məşvərətində  bir nəfər  “çox bilən” işin əksinə çıxmış, xristianlara icazə vermək istəməmişdi. Bu anda o vaxtın Tala məşhurlarından olan Hafiz Ramazan Əfəndi həmin şəxsi “cahil” adlandırmış və toplantıdan qovmuşdu. Bu hadisə bölgəmizdə baş verən və millətlərin bir-birinə olan hörmətini özündə ehtiva edən yüzlərlə hadisələrdən biridir.  Bölgəmizin tarixi belə hadisəlrlə doludur.”

Zaqatala bu gün də özünün multikultural əhvalını saxlamaqdadır. Burada yenə də bir çox xalqların nümayəndələri mehriban bir ailədə yaşayır və yaradırlar. Yazımı həmkarımın  fikirləri ilə bitirmək istəyirəm. Həmin məqalədə daha sonra o yazır:” Bizim qədim tarixə malik olan bölgəmiz isə mən deyərdim ki,  multikulturalizmin vətənidir, hətta beşiyidir. Bu ideya faktik olaraq burada doğulub, burada inkişaf etmişdir.  Əsrlərdən bu yana  20-yə qədər müxtəlif millətin nümayəndələri bu müqəddəs torpaqlarda qardaşcasına yaşamış, elə indinin özündə də yaşamaqdadır.  Ən maraqlı cəhət isə budur ki,  bu torpaqda yaşayan millətlər heç zaman millətçiliyin fərqində olmamışlar.  Qohumluq əlaqələri o qədər güclü olmuşdur ki,  hətta bəzən kimin hansı millətdən olduğu da unudulmuşdur. Əslində belə də olmalıdır. Bu gözəl, zəngin, hər şeylə təmin olunmuş  Yer Kürəsində  millətçilik etməsək, daha önəmli işlərlə  məşğul olsaq olmazmı?”

Mən də deyirəm, olar, əlbəttə olar. Elə Dünyamız da gözəl əməllərə acdır.

 

                                                                                                     Elmira Mehdiqızı

Yazı “Milli azlıqlar arasında mədəni sərvətlərimizin və dəyərlərimizin tanıdılmasına dəstək” layihəsi çərçivəsində çap olunur.

"Zaqatala" qəzeti 26-cı say, 28 avqust 2020-ci il