Qitələr, ölkələr, adamlar
Ankaradan İstambula
SSRİ Jurnalistlər İttifaqının xüsusi qrupunun tərkibində Türkiyəyə
yola düşəcəyimiz günü çoxdan gözləyirdim. Həhayət 1 dekabr 1984-cü ildə
Moskvadan Ankaraya uçacağımızı xəbər verdilər. 32 nəfər Azərbaycan jurnalisti
14 gün müddətində Türkiyədə olacaq, onun tarixi – turist yerlərini gəzəcək, qəzet
redaksiyaları kollektivləri ilə görüşlərdə iştirak edəcəkdilər.
Dekabrın 12-də Moskva vaxtı ilə
gündüz saat 3-ə 20 dəqiqə işləmiş Şeremetyevo təyyarə meydanından
Moskva-İstambul-Ankara marşurutu ilə uçan TU-134 təyyarəsində havaya qalxırıq.
Hamımızı qarşıdakı səfərin həyəcanı bürüyüb. Düzdür, qrupumuzun üzvlərindən bəziləri
artıq bu ölkədə üçüncü, dördüncü dəfə olacaqdılar. Hər halda təyyarəmiz Moskva
göylərindən uzaqlaşdıqca Vətəndən müvəqqəti ayrılıq qəlbimizi anlaşılmaz hislərlə
doldurmuşdur. Gümüşü rəngli hava gəmisi bizi sürətlə Cənuba, Şərqin ən qədim
ölkəsi olan Türkiyə torpağına doğru aparırdı. Hələ Moskvada ikən biz səfərin
proqramı ilə tanış idik.
Ankara-Kappadokio-Konya-Antalya-Pamukkala-Quşadası-İzmir-Bursa-İstambul.
Stürardessanın səsi müxtəlif istiqamətlərə
şaxələnmiş söhbətlərə ara verir. Elan edilir ki, biz artıq Qara dənizin üstü ilə
uçuruq. Bir azdan İstambulun hava limanında yerə enəcəyik. İllüminatordan Qara
dənizin gümüşü suları ağ buludlara qovuşmuş şəkildə güclə sezilir. Kimsə zümzümə
edir: “Bulud səndən aşağı, uca Şah dağı”.
2 saat 20 dəqiqədən sonra təyyarəmiz
yerə enir. Bəzi sərnişinlər düşürlər. Bizsə yolumuzu hələ Ankaraya kimi davam
edəcəyik. Düşənlərin yerinə sərnişinlər minirlər. Sarışın saçlı, iri gözlü türk
qızı bizimlə tezcə ünsiyyət tapır. Özü ilə götürdüyü bir dəstə qəzeti
yolsdaşlara verir. Heç kəs adi qəzetçi marağından kənarda qalmır. Hamı qəzetləri
vərəqləyir. Son xəbərlərlə tanış olmaq istəyir. Və nəhayət biz Ankaraya
çatırıq. Təyyarə meydanında bizi Sovet səfirliyinin və səfər müddətində bizə
xidmət göstərəcək “Duru turizm” şirkətinin nümayəndələri qarşılayırlar. Bələdçimiz
Ankara Universitetinin məzunu Cengiz Arazdır. Cengiz bəy artıq neçə illərdir
ki, dünyanın müxtəlif guşələrindən gələn turistlərə öz Vətəninin keçmişi, bu
günü haqqında məlumat verir, onlarda xoş təəssürat yaratmağa çalışır. Sürücümüz
Kamil bəyin də bu sahədə səriştəsi çoxdur. O, öz avtobusu ilə bütün Avropanı dolaşmış, bir dəfə
də olsun qəza hadisəsinə yol verməmişdir. Kamil bəyin sürücülük məharətinə səfərin
sonunda biz də bir daha əmin olduq.
Rahat avtobusla təyyarə meydanından
qalacağımız otelə doğru yola düşdük. Hava soyuqdur. Deyəsən ilk qarı Ankaraya
biz gətirmişdik. Bələdçimiz yolboyu bizə bəzi məlumatlar verir. Budur, Türkiyənin
paytaxtı 3 milyona yaxın əhalisi olan Ankara şəhərinə giririk. Şəhərin
girəcəyi və onun xeyli hissəsinə qədər uzanan yaşayış massivi bizdə kədərli təəssürat
yaradır. Bələdçinin bir söz deməsi lazım gəlmir. Məlum olur ki, bura fəqirlər məhəlləsidir.
Türkiyədə kirayə pulu çox baha olduğu üçün istər Ankarada, istərsə də sonra
olacağımız şəhərlərdə gecəqonumları lap çoxdur. Bu o deməkdir ki, həmin evləri
bir gecə ərzində icazəsiz, rəsmiyyətsiz tikirlər. Və bu evlərin sahibləri müxtəlif
hadisələr zamanı dövlət tərəfindən heç bir müavinət almırlar.
40 təpə arasında
Avtobusumuz şəhərin mərkəzində yerləşən qalacağımız “Qrant otel Balin”-ə çox çətinliklə
yaxınlaşır. Küçələrdə maşınlar həddən artıq çoxdur. Saysız-hesabsız bankların qarşısında
maşınları çox səliqəsiz saxlayırlar. Kamil bəy birtəhər özünə yol açır. “Balin
otel” səkkiz mərtəbədən ibarətdir. İzmir caddəsində yerləşir. Oteldə bizi çox nəzakətlə
qarşılayırlar. Hamımızı türklərin ən yaxşı içkisi sayılan rakiyə, yəni aslan südünə
qonaq edirlər. Axşama hələ xeyli var. Bələdçimiz bildirdi ki, axşam yeməyinə
kimi şəhəri gəzə bilərsiniz. Biz bir neçə saat şəhəri gəzirik. Ankara haqqında ən
müfəssəl məlumatı isə səhəri gün alırıq.
Tükiyənin relyefi çox maraqlıdır.
Qara dəniz, Mərmərə dənizi, Egey dənizi, Aralıq dənizi, Bosfor, Dardanel
boğazları ilə əhatə olunan ölkədə şəhərlər ta qədimdən dağların döşündə, təpələrin
üzərində salınıb. 1923-cü il oktyabr ayıbnın 29-da Türkiyədə Mustafa Kamal
Atütürkün başçılığı altında respublikası qurulur. Həmin vaxtdan da Ankara
Türkiyənin inzibatı və siyasi mərkəzi olur. Ankara 40 təpə üzərində yerləşir. Şəhərlə
bizi Ankara Universitetinin siyasi-iqtisadi fakültəsinin tələbəsi Timur bəy
tanış edir. Hündür boylu, yaşıl gözlü bu gənc məlumatlı olsa da hiss olunur ki,
həyacan keçirir, biz qəzetçiləri qane edə bilməyəcəyindən qorxur.Timur bəy öz işinin öhdəsindən
bacarıqla gəlir.
Avtobus dar döngələrdən keçərək sanki
dağa qalxır. Lakin bu dağ deyil.Növbəti təpədir, “Anadoli mədəniyyətləri
muzeyi” bu təpənin üstündə yerləşir. Muzeyin yerləşdiyi bina 1470-ci ildə
tikilib. İnqilabdan sonra muzey kimi fəaliyyət göstərir. Antik dövrdən bu günə
qədər əldə edilən məişət əşyaları, kitabalər, heykəllər, arxeoloji qazıntılar
zamanı tapılan əşyalar muzey eksponatına çevrilmiş və zəngin keçmiş haqqında
müfəssəl məlumat almağa kömək edir. Muzeyin giriş qapısında hamımız xatirə şəkli
çəkdirdik.
Mustafa Kamal Atatürk , bu adı hər
bir türk böyük ehtiramla xatırlayır. Mustafa Kamal Türkiyəni tərəqqi yoluna
çıxartdı, 400 ildən artıq davam edən
Osmanlı imperiyası onun başçılıq etdiyi inqilab nəticəsində süquta uğradı. Ölkəmiz
ilə Türkiyə arasında dostluq münasibətlərinin əsasını məhz Atatürklə Lenin
qoymuşdu. Bu dostluq münasibətləri uzun müddət davam etmiş, mehriban əməkdaşlığa
çevrilmiş, sonra bir müddət zəifləmiş, 80-cı illərdə isə yeni məna kəsb
etmişdir. Sovet Türkiyə danışıqları müvəffəqiyyətlə davam etməkdədir. Mustafa
Kamal Atütürkün ölümündən sonra, yəni 1938-ci ildən 1953-cü ilə kimi onun cənazəsi
İstambulda saxlanmışdır. Bu müddət ərzində Ankarada tikiləcək məbədin müxtəlif
layihələri verilmiş, məbəd üçün yer seçilmişdir. Məbədin inşa edildiyi Rossattəpəsi
Ankaranın ən uca və ən mənzərəli təpəsi hesab olunur. Bu təpədən demək olar ki,
bütün Ankara görünür. 1953-cü ildə məbəd inşa edilib başa çatdırılır və
M.K.Atatürkün cənazəsi buraya köçürülür. Təpə başdan-başa yaşılllıq içərisindədir.
Əli avtomatlı əsgərlər giriş qapısından məbədə kimi müxtəlif yerlərdə keşikdə
dayanıblar. Aslanlı yolun başlanğıcında
üç heykəl, əsgər, ziyalı və kəndli heykəli vardır. Yolun hər iki tərəfinə
aslan heykəli qoyulmuşdur. Aslan türklərdə qoruyuculuq rəmzi daşıyır. Aslanlı
yoldan keçərək movzeleyin qarşısındakı böyük meydana daxil oluruq. Bu meydanda
hər il Atatürkün anadan olan və ölüm günü mitinq keçirilir, əsgərlər sayqı
keşiyində dururlar. Anıt qəbir deyilən Atatürkün bu son mənzilini ziyarət
edirik. Atatürkün qəbri yerləşən məqbərə ilə qarşı-qarşıya, meydanın əks təırəfində
İsmət İnönün (1984-1973),Atatürkə məxsus əşyalar, minik maşınları isə yan tərəfdə
inşa edilən muzeydə mühafizə edilir. Meydanın bir tərəfində hündürlüyü 36 metr
olan polad dirək üzərində Türkiyənin bayrağı dalğalanır. Bu dirəyi Amerikada
yaşayan bir türk hədiyyə etmişdir. Ümumiyyətlə, məbədin tikintisi ilə dünyanın
hər yerində yaşayan türklər maraqlanmış və müxtəlif vasitələrlə tikintiyə kömək
etmişlər.
Ankara ilə tanışlığımız davam edir.
Timur bəy küçələr, meydanlar, parklar haqqında qısaca məlumat verir. Miladdan əvvəl
birinci minillikdə tikilən Ayqustus məbədinə gəlirik.
Məbəddə bərpa işi gedir. Elə bu vaxt
toy maşınlarının karvanı buraya yaxınlaşır.Bəylə gəlini kəbin kəsmək üçün gətirmişdilər.
Hiss olunurdu ki, kasıb toyudur.Bəylə gəlin qonaqların əhatəsində məscidə
girirlər.Ankarada məscidlər, camilər, məbədlər
digər şəhərlərdə olduğu kimi çox deyildir.
Şəhərin daha bir tarixi yeri ilə,
Roma hamamları qalıqlarının yerləşdiyi yerlə tanış oluruq.Hamamların qarşısında
geniş meydan var. Qədimdə burada gənclər güləşib, müxtəlif idman oyunları
keçirilib.
Müxtəlif ölkələrin Türkiyədəki səfirlikləri
Ankarada yerləşir. Bank kapitalı da əsasən Ankaradadır. Ankara bir paytaxt kimi
türklərin sevimli şəhəridir.
Birinci möcüzə
Dekabrın 14-də səhər saat 8.30 dəqiqədə
Ankaradan Kappodokioya yola düşürük. Beş
dəqiqədən sonra Konya yoluna keçirik.Ankara bizi sulu qarla qarşıladı, günəşli
günlə salamladı, dumanla yola saldı. Konya yolu sıs dumandır. Koppodokio İç
Anadoludan sonra Türkiyənin ikinci soyuq yeridir. Yol uzundur. Odur ki, bələdçimiz
Cüngiz bəy Türkiyənin tarixindən söhbət açır. Türkiyə Turko sözündəndir. Yəni dəyişkən
topluların yapmış olduğu ölkə. Bu toplular Orta Asiyadan gələrək burada təşəkkül
tapmışdırlar. Miladdan əvvəl iki mininci illərdə burada hititlər, sonra finikiyalılar
kök salıblar. Sonrakı illərdə Türkiyə torpaqlarında Romalılar, Bizanslılar, Səlcuqlar,
Osmanlılar hakimiyyətçilik ediblər. Ölkənin ticarət mərkəzi olması, zənginliyi
həmişə diqqət mərkəzində olub. Dövlət sərhədləri əsrlər ərzində dəfələrlə dəyişib
və bu günkü şəklini alıb. 1453-cü ildə II Sultan Məhəmməd böyük qoşunla
Konstantinopolu alır və onu Osmanlı imperiyasının paytaxtı elan edir. Bu
imperatorluq Türkiyədə 1923-cü ilə kimi davam etmişdir. Hazırda Türkiyədə 47,3 milyon əhali
yaşayır.Türkiyə 67 vilayətdən ibarətdir. Hər vilayətin 34-36 qəzası var.
Avtobus sürətlə irəliləyir. Konya
yolunda gah sis dumana giririk, gah da günəşun zərrin şəfəqləri avtobusun pəncərələrindən
içəri dolurdu.Yolun 95-ci kilometrliyində çay içirik.Türklər çayı xüsusi zövqlə
dəmləyirlər. Armudu stəkandakı tünd çay hamının yorğunluğunu alır. Yenidən
yolumuza davam edirik. Duz gölü görünür. Bu göl ölkənin ikinci böyük
gölüdür.3432 kv.kilometr ərazisi var.Konyadan Ağsaraya qədər uzanır. Yol boyu
taxıl sahələri uzanır. Ölkədə il ərzində 17,5 milyon taxıl istehsal olunur. Kənd
təssərüfatında heyvandarlıq əsas yer tututr. İribuynuzlu mal-qaranın sayı 16
milyondan, qoyun-quzuznun sayı 48,6 milyondan, keçinin sayı isə18,9 milyondan
çoxdur.
Əhalisi 70 min olan Ağsaray şəhərinə
çatırıq. Günorta yeməyini burada yeyirik. Yeməkdən sonra bizə tatlı verirlər.
Türklər bütün növ qənnadı məmulatına “tatlı” deyirlər və deyirlər ki, “tatlı
yeyib, tatlı konuşaq”, yəni şirin yeyib, şirin danışaq. Bu dəfəki tatlı bizim
bamiya kimi idi. Həqiqətən də dadlı idi. Ağsaray şəhərini bir saat gəzirik.
Daha 68 kilometrdən sonra Növşehrə çatırıq. Yollar buz bağlayıb. Növşehr də
balaca şəhərdir. 3,5 milyondan çox işsiz olan Türkiyənin bu balaça şəhərində iş
tapmaq və ev almaq bir qədər asandır.
Qışı çox soyuq keçdiyi və mərkəzdən uzaq olduğu üçün buraya axın o qədər də çox
deyidir. Növşehrdən Ürgüpə 95 kilometr
qalır. Bir azdan Kappodokio sahəsinə keçirik. Ərazisi 43 kilometr olan
Kappodokio 2 min 855 metr yüksəklikdə
yerləşir. Hər tərəf düm ağ qardır. Bəyazlıq lap adamın gözünün işığını
aparır. Kamil bəy maşını məharətlə idarə edir. Artıq axşam düşür. Qalacağımız
otel Kappodokionun əsas şəhərlərindən olan Ürgüpdə yerləşir. Mehmanxana xudmani
bir mehmahxanadır. Mehmanxananın oturma salonu qədimi stildə bəzədilib. Bizi
burada çaxıra qonaq edirlər. Üzümçülük və şərabçılıq bu rayonda çox inkişaf
edib. Axşam yeməyindən sonra istirahət edirik. Axı, bizi dünyanın yeddi möcüzəsindən
biri olan Kappodokioya səyahət gözləyir.
Kappadokio
Dünyanın hər yerində günəşin, dənizin
gözəlliyini seyr etmək mümkündür. Təbii gözəllik isə hər yerə nəsib olmur. Min
illər əvvəl Yanar dağ və Ərciyə dağında baş verən vulkanlardan 135 kilometr
quzeyə, 135 kilometr guneyə doğru lavalar uzanıb. Sonrakı illərin tale küləkləri
buraları qəribə şəklə salıb.Yan-yana düzülmüş baca şəkilli qayalıqları seyr etməyə
hər il 5 milyona yaxın turist gəlir.Turistlər buralara qış aylarında demək olar
ki, gəlmirlər. Çünki yollar təhlükəli olur.
Hündürlüyü 9-16 metr olan 4 qranit
baca yan-yana durur. Bu bacalar şapka tipindədir. Hər bacanın başına sanki yekə
sal daşdan şapka qoyulub.Anadolu türkləri poetik olaraq onları Pəri bacaları
adlandırıblar. Sağ tərəfdə masa tipli pəri bacaları davam edir. Yay aylarında
proqrama Ay işığında masa şəkilli bacaları seyr etmə də daxildir. Ay işığında
deyilənə görə, təbiətin bu möcuzəsi xüsusilə əsrarəngiz görünür.
Ürgüp, Gülşehir, Qaymaqlı, Avanos,
Kappadokionun əsas şəhərlərindəndir. Əhalisi 1600-ə yaxın olan Ortahisara gedirik. Hələ eramızdan əvvəl birinci
minilliklərdə finikiyalılar bu vullkanik qayaları modernləşdirərək burada
yaşayıblar. Bu gün də qayalarda həyat var. Yol boyu mağara oyuqlarında
ortahisarlılar limon, portağal saxlayırlar. Bu oyuqlarda məhsulu uzun müddət təzə,
tər saxlamaq mümkündür. Bir növ təbii soyuduculardır.
Ortahisarlılar qalasının hündürlüyü
108 metrdir. Keçmişdə təbii qayadan olan bu qaya həm müdafiə xarakteri daşıyıb,
həm də onun oyuqlarında adamlar yaşayıblar. Bir qədər yüksəkliyə qalxıb
Ortahisar vadisini seyr edirik. Buradan Kappadokionun ümumi mənzərəsini də seyr
etmək mümkündür.
Kappadokionun ikinci məşhur yeri Görəmədir.
Görəmədə 5 məşhur xiristian kilsəsi var. M.K.Atatürkün göstərişi ilə buralar bərpa edilib, tarixi yerlər kimi
qorunub saxlanılır. Elməli kilsə, Barbara kilsəsi, İlanlı kilsə, Qaranlıq kilsə
və Çıraqlı kilsə. Kilsələrin hamısı mağara oyuqlarında yerləşir və divarları müxtəlif freskalarla,
mozaik şəkillərlə bəzədilib. Bütün bunlar isə bu yerlərin xiristianlığın ilk dəfə
təşəkkül tapdığı yerlərdən biri olduğuna sübutdur.
Günortaya yaxın qar güclənir. Yollar
sürüşkəndir. Lakin biz yolumuzdan qalmırıq. Yolüstü hamı mərmərdən düzəldilmiş
müxtəlif xatirə əşyaları alır. Avanosda
məşhur çörək fabriki var. 20 min əhalisi olan bu şəhərdə 300-ə yaxın məşhur
dulusçu yaşayır və işləyir. Onlardan biri Qalib Körürkçü ilə görüşüb onun da
işləri ilə tanış oluruq. Ustanın sexi qayanın oyuğunda yerləşir. Bura iki otaq kimidir. Otağın biri
uzunsovdur. Buraya ustanın əlinin işi olan yüzlərlə qab düzülüb. İstədiyin qabı
seçib ala bilərsən. Geri qayıdarkən Ürgüpdə xalı dükanında da qonaq oluruq.
Buraya bizi dükanın sahibi Kadır Ayham dəvət edib. Dükan bir növ sərgi salonunu
xatırladır. Türk qadınlarının ən gözəl əl işləri satılan dükandakı xalılara
tamaşa edirik. Kadır bəy türk qonaqpərvərliyindən də qalmır. Hamını çaya dəvət
edir.
Artıq axşam düşürdü. Lopa-lopa yağan
qar bir dəqiqə də olsa ara vermirdi. Kamil bəy avtobusu çox ehtiyatla idarə
edir. Hərəkət etmək çətin olduğu üçün otelə qayıdırıq. Təbiətin həqiqətən möcuzəsi
olan Kappadokionun qayaları arxada qalır. Qayalardan ucalan televizor
antennaları daha bizi təəccübləndirmirdi. Türklər qonaqpərvər xalqdır. Bunu biz
düşdüyümüz otellərdə bizə göstərilən xidmətdən, qayğıdan da aydın görürdük.
Axşam oteldə diskoteka zalında bizə Ürgüp folklor rəqs ancamblı konsert verir.
Bu kollektivi bütün Türkiyədə
tanıyırlar. Türk milli rəqslərini sevə-sevə ifa edən ansamblı biz də alqışlayırıq. Sonra Gürşad bəy sazı əlinə
alır. Türkülərdən oxuyur.
“Gəl, gəl, nə olursan ol, yenə gəl”
Kappadokiodan uzaqlaşdıqca qar
azalır, hava mülayimləşir. Dekabrın 16-da saat
beşə iyirmi dəqiqə işləmiş Konyaya giririk. Burada biz Mövlanə Cəlaləddin
Rumininin türbəsini ziyarət edəcək, ona aid olan əşyaların saxlandığı muzeyi gəzəcəyik.
Gəlişimiz Mövlanə həftəsinin axırıncı gününə təsadüf edir. Hər il dekabrın
11-17-si arası Mövlanəni anma mərasimi keçirilir. Dünyanın hər yerindən bu ulu
şairi ziyarətə gəlirlər. Şeir-sənət bayramına, hələ Ankarada olarkən biz Türkiyə televiziyasının bu haqda verdiyi
verilişə və Mövlanə rəqsinə tamaşa etmişdik. Şəhərin mərkəzi meydanında Mövlanə
rəqsinin ifasını təsfir edən heykəllər
qoyulub. Bu gün “Gəl dünyayi, gör Konyayi” deyən minlərlə-milyonlarla adam bu şəhəri Mövlanənin
ruhundan, bədənindəndoğan bir şəhər kimi tanıyırlar. Şəhərdə memarlıq abidələri
çoxdur. Lakin şəhərin lap uzaq guşələrindən belə dərhal seçilən abidə Mövlanə türbəsi “Yaşıl türbədir”. Zaman-zaman bu türbə
müqəddəs ailə məzarlığına çevrilib. Cumhuriyyətdən sonra, 1927-ci ildə Mövlanə
dərgahı muzey halına düşür.1959-cu ildən ocaq Mövlanə adını alır. Muzey
salonlarının divarlarında Mövlanənin məşhur kəlamları ağac, metal və daş lövhələrində
həkk olunub. “Ya olduğun kimi görün, ya gördüyün kimi ol”.
“Gəl, gəl nə olursan ol yenə gəl,
Kafir, bütpərəst, mecusi olsan da yenə
gəl,
Bizim dərgahımız ümidsizlik dərgahı
deyildir,
Yüz kərə tövbəni pozmuş olsan da yenə
gəl”.
Konyadan Cənuba, Antalyaya doğru gəldikcə
hava istiləşirdi. Antalyada 18 dərəcə isti var idi. Şəhər Aralıq dənizi
sahilində Toroz dağlarının ətəklərində yerləşir. Şəhərdən dənizə gözəl panorama
açılır. Bir tərəfdən sahili dənizin günəşdə parıldayan lacivərd suları döyür,
bir az uzaqda isə başı ağ çalmalı dağlar bu gözəlliyi tamamlayır. Antalya qədim
şəhərdir. Miladdan əvvəl 150-ci ildə salındığı ehtimal olunur. Şəhərin adı bir
neçə dəfə dəyişib. Atatürkdən sonra isə Antalya olub. Roma imperatoru
Hadrianusun tikdirdiyi 8 kilometr
uzunluğunda qala divarları və məşhur Hidrianus
qapısı XIII yüzüllikdə səlcuqlar tərəfindən restavrasiya edilib bu günə
qədər gəlib çatmışdır.
Tapıntılar davam edir
Antalyadan yolumuz bütün dünyada öz şəfalı
suyu ilə məşhur olan Pamukkalayadır. Yollar çox mənzərəlidir. Dağların arası ilə
gedir. Dəniz səviyyəsindən 925 metr yüksəyə
qalxır, sonra enişə doğru gedirik. Dağlar biri-birinə sığınaraq yatıblar. Lakin onların altında da kəşv
olunmamış tarix yatır. Avtobusumuz çox da hündür olmayan, təpəni xatırladan
dağın yanında dayanır. Bayırda sazaq var, ağaclar qırov bağlayıb. Gedəcəyimiz
yer İnsuyu mağarasıdır. Mağaranı Mitat Coşqun bəy 1965-ci ildə tapıb. Mağaraya
giririk. Mağaranın daxilində yeddi göl var. Böyük gölə kimi yerin altında 562
metr yol gedirik. Böyük gölün suyu içməlidir.
Göl hara kimi davam edir? Bu suala hələ dəqiq cavab verilməyib. İki alman
arxeoloqu yeddi gün müddətinə Böyük göldən 8 kilometrə qədər yol gedərək
geri qayıdıblar. Bildiriblər ki, dağların altı ilə göl hələ davam edir.
Mağaranın içi uşaq nağıllarını
xatırladır. Sanki bir tərəfdən sal buz
sallanıb. Gidin müşayiəti ilə Kiçik dilək gölünə çatırıq. Gölün içinə
çoxlu dəmir pul atılıb. Deyilənə görə burada edilən dilək həyata keçir...
Yolumuza davam edirik.
Pamukkala bayaq dediyi kimi şəfalı
suyu və tarixi yerlərilə məşhurdur.Yerin altından 18-20 dərəcə çıxan bu su
oynaqlarda gedən duzlaşmanın müalicəsinə kömək edir. Suyun çıxdığı yer Xoruz dağının
döşündədir. Uzaqdan həmin mənzərə ağ pambığı xatırladır. Ərazidə qədim məzarlıq
var. Məzarlıqda müxtəlif qəbirlər var. Zəlzələ nəticəsində məzarlar dağılsa da yenə müəyyən şəklini saxlamışdır. Bu onu göstərir
ki, dünyanın hər yerindən zəngin adamlar buraya müalicəyə gəlmiş, özlərini
yaxşı hiss etdikləri üçün ömürlərinin axırına qədər burada yaşamışlar. Onlar ölərkən
qəbirlərə müxtəlif məişət əşyaları ilə
yanaşı bir qab şəfalı su da qoyurlarmış.
Bir qədər aralıda romalılar dövründən
qalan Hiarapolis görünür. Bu 15 min nəfərlik nəhəng amfiteatrdır. Son illərdə
burada aparılan yenidənqurma işi amfiteatrı ilkin şəklə salmaqda çox kömək
etmişdir. Mərmərdən yonulmuş heykəllər, mərmər üzərində aparılan müxtəlif bəzək
işləri çox gözəldir.
Pamukkalada biz Tuzan otelində
qalırıq. Səhər tezdən isə Quşadasına yola düşürük. Şəhərlər biri-birini əvəz
edir. Budur, Aydın şəhəri, narıngi və meyvə bağları ilə əhatə olunan şəhərin evləri əsasən günəş
enerjisi ilə isidilir. Ümumiyyətlə,
keçdiyimiz şəhərdə günəş enerjisindən istifadəyə çox fikir verilir.
Səlcuqlar dövründə, 12-ci yüzülliyin
sonunda əsası qoyulan Quşadası Egey dənizinin sahilində yerləşir. Şəhərdə külli
miqdarda otel və motellər var.Şəhərin daimi əhalisi 20 mindir. Kənardan gələn
müsafirlərlə 75-80 mindir. Şəhərdə əksər dükanlar bağlı idi. Qış mövsümü olduğu
üçün dükanların bəziləri işləyirdi. Mehmanxanamız dənizin lap sahilindədir. Hətta
otaqda belə sahili döyən ləpələrin səsi aydın eşidilir.
Quşadasına dekabrın 19-da gündüz saat
1-də daxil oluruq. Türkiyə torpağının bu cənnət guşəsi hər birimizə Rəşad-Nuru Güntəkinin “Çalı
Quşu”ndan bəlli idi. Romanda Fəridənin dili ilə bu yerlər canlı şəkildə təsvir olunur. Gözəl Egey dənizi gecə-gündüz
şəhərin sahilində öz nəğməsini oxuyur. Səhəri gün Quşadasından Həzrəti Məryəmananı
Evinə gedirik. Avtobus Efes dağlarına doğru 560 metr qalxır. Bu yol, 1949-cu ildə çəkilib. Həzrəti Məryəmananın evi 1891-ci ildə
İzmir Kollecinin müdiri Rahib Eudeni Paulinin təşkil etdiyi kiçik axtarış
qrupu tərəfindən tapılıb. Onlar bu
axtarışı Katerin Fimerikin Klement Brentano tərəfindən fransızcaya tərcümə edilən
“Həzrəti Məryəmananın həyatı” kitabında göstərilən əlamətlərə görə aparmışlar.
Yaxın kəndlilərin göstərdikləri Panaya Kapulu deyilən yerdə həmin ev tapılmışdır. 700 milyon katolikin
dini mərkəzi olan Roma Papalığı da Məryəmana evini müqəddəs ziyarət yeri kimi
tanımışdır. 1967-ci ildə Papa Altıncı Paul
və 1979-cu ildə onun xələfi ikinci Cian Paul da Məryəmana evini ziyarət
etmişdir.
Məryəmana evinin divarlarının dördüncü
yüzilliyin üslubunda yenidən tikildiyi görünür. Təməl divarları isə birinci
yüzilə aiddir. İçəriyə girəndə qarşımıza Məryəmananın bürüncdən hazırlanan gözəl
heykəli çıxır. Yan otaq Məryəmananın yataq otağıdır. Burada müsəlmanlar da
namaz qılır və dua edirlər. Otağın divarlarına rus rəssamı Lukin Məryəmananın şəklini
çəkib.
İkincü möcuzə
Efesdə dünyanın ikinci möcuzəsi ilə
tanış oluruq. Bu, İzmir ilə Böyük Məndərəs arasındakı Efes şəhərinin xərabələridir.
Şəhər Egey dənizi sahillərində salınıb, zaman keçdikcə dəniz sahildən çəkilib. Hazırda dənizlə şəhər arasında böyük
məsafə var. Şəhərə giriş iki tərəfdən olub. Liman tərəfdən Liman caddəsi (küçəsi)
başlayır. Bu caddə 886 metr uzunluğundadır. Küçənin hər iki tərəfi mərmər
sütunludur. Bu sütunların üstündə qəndillər olub. Hər iki tərəfdəki ticarət
dükanlarında dənizlə gələn tacirlər ticarət ediblər. Liman caddəsi bizi
Yunanıstanın Epitavra teatr binasından sonra ikinci böyük teatr binası olan
Böyük teatra gətirir. Böyük Teatr 24 min adamlıqdır. İnşası birinci yüzilliyin
ortalarında başlayıb, ikinci yüzilliyin sonunda başa çatıb. Hər il may ayında
burada Efes festivalı keçirilir Dünyanın hər yerindən bu festivalda musiqi
kollektivləri iştirak edirlər.
Efes şəhərinin 300 min əhalisi olub.
Böyük Teatrdan sonra Aropaya giririk. Bura
bazar yeri olub. Efesə karvanlarla gələn ticatər malları burada dəyişdirilib. Efesdə ikinci böyük caddə
Mərmər caddəsidir. Bu adı ona arxeoloqlar veriblər. Halenistik dövründə tikilən
caddə sonralar dəfələrlə təmir olunub. V
əsrdə isə buraya mərmər döşənib. Mərmər caddənin sonunda Səlcuq kitabxanası
yerləşir. Bu kitabxana Efesin ən gözəl binasıdır. VI-VII əsrlərdə baş verən zəlzələlər şəhərin bütün tikililəri kimi kitabxananı da
dağıtmışdır. Kitabxananın sütunları çox hündür olduğu üçün ona daha çox ziyan dəymişdir.
Lakin burada restavrasiya aparılmış və ümumiyyətlə şəhərdə restavrasiya işi
davam edir.
Daha sonra şəhərin digər tikililərini
gəzirik. 3 min 400 kvadratmetr ərazidə yerləşən şəhər həqiqətən möcuzədir.
Miladdan sonra ikinci yüzillikdə tikilən Veriyus hamamı, Eşq evi, ümumi tualetlər,
Skolastik hamamlar, Troyan çeşməsi, Pollio çeşməsi, Bələdiyyə sarayı binası,
1400 nəfərlik Kiçik Teatr hər il buraya gələn milyona yaxın turistin böyük
marağına səbəb olur. Zənginlər yaşayan 116 ev də bu günə gəlib çatmışdır.
Efesdən aralanırıq. Saat üçün
yarısına İzmirə çatırıq. İzmir Türkiyənin üçüncü böyük şəhəridir. Şəhər İzmir
körfəzində yerləşir. İzmir bizə doğma Bakımızı xatırlatdı. Şəhər körfəzin ətrafına, Bakımız Xəzərin boynuna dolaşan kimi dolaşıb.
Müasir hündür binaları olan Qarşı Yaxa Əhmədlini xatırladır. İzmirdə biz “Yeni əsr”
qəzeti redaksiyasında olacaq, Kədifə qalasından şəhəri seyr edəcək, Arxeoloji
muzeyi gəzəcək, M.K.Atatürkün anası
Zübeydə xatunun qəbrini ziyarət edəcəyik. “Yeni əsr”in əməkdaşları elə həmin
gün bizimlə görüşə gəlirlər. Səhəri gün
biz qəzet redaksiyasını gəzir, çap texnologiyası ilə tanış oluruq. Dekabrın
22-də İzmirdən yola düşürük. İzmir yaxınlığında SSRİ ilə Türkiyənin birgə əməkdaşlıq
şəraitində 1973-cü ildə tikdiyi Neftayırma zavodu uzaqdan görünür.
12 kilometrdən sonra Berqaməyə
çatırıq. Miladdan əvvəl IV əsrin sonlarında tikilən bu şəhərin qalıqları bu günə
qədər gəlib çatmışdır. Şəhərdən 2
kilometr aralı Berqamə kral xəstəxanası
yerləşir. Biz şəhəri yox, xəstəxananı gəzirik. Şəfalı suların yaxınlığında
tikilən xəstəxanaya doğru mərmər sütunlu
yol gedir. Xəstaxananın kitabxana, amfiteatr, hamam kimi yardımçı yerləri
var. Xəstəxanada diaqnostika üçün təbii vasitələrdən istifadə olunur.
Bursaya 372 kilometr yol qalır. Ulu
dağın ətəyində Bursa özünün əsrarəngiz yaşıllığı, şəfalı suları ilə məşhurdur.
Bursa Osmanlı imperiyasının paytaxtı olub. Dini, tarixi, mədəni və ticarət
yeridir. Şəhər əhalisi bolqarca, yuqoslavca, türcə və çərkəzcə danışırlar.
Bursa ipəyi, xalısı, şabalıdı və şaftalısı ilə də tanınır. Burada biz Ulu
camini və Yaşıl Türbəni gəzirik. Ulu cami 1399–cu ildə tikilib. Caminin
ortasında böyük bir hovuz var. Hovuzun üstü aynalı günbəzdir. Burada ibadət edənlər
günbəzdən düşən işığa görə hovuza
baxaraq saatı müəyyən ediblər. Yaşıl Türbə isə 1412-1419-cu illərdə tikilib.
İldırım Bəyazid camisini memarı Əmir Qazanxanın tikdiyini söyləyirlər. Camidə
İldırım Bəyazidin qəbri var. Ümumiyyətlə, Bursada cami və türbələr çoxdur.
Şəhər
Uludağın döşünə dolanır. Uludağın zirvəsi qarlıdır. Şəhərdə isə hava
mülayimdir. Səfərimizin sonuncu günləridir.
Bursa bizi günəşlə yola salır.
Bursa ilə İstambul arasında yol 235
kilometrdir. Yol demek olar ki, Mərmərə
dənizinin lap sahili ilə gedir.
Mərmərənin incisi, İstambulun sislisi
Bəli, əsrarəngiz Bosfor körfəzini məhz
belə adlandırırlar. İki qitəni, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən dünyanın 5 ən
böyük körpüsündən biri olan Bogaz içi körpüsündən keçirik. Körpü 1973-cü ilin
oktyabr ayında istifadəyə verilib. 3 böyük dövlət: İngiltərə, Kanada və
Türkiyə birlikdə tikiblər. Körpü 300 milyon dollara başa gəlmişdir. Lakin o,
qısa müddətdə öz xərcini çıxarmış, hazırda buradan gələn gəlirin bir hissəsi avtomobil yollarının tikintisinə sərf edilir. Körpüdən
hər gün 10 min maşın keçir. Uzunluğu
1564 metr, eni 36 metr, hündürlüyü isə 64 metrdir. Asiya artıq qurtarmış,
Türkiyənin Avropa hissəsinə keçmişdik.
İstambul dünyanın ən gözəl şəhərlərindən
biridir. Bosforun hər iki sahili boyu uzanan şəhər ticarət və mədəniyyət mərkəzidir.
1453-cü ilə qədər Konstantinopol adı ilə
məhşur olmuş, Osmanlı imperatoru II
Sultan Məhəmməd buranı tutduqdan sonra onu İstambul adlandırmışdır. İstambul öz
tarixi keçmişi və sürətlə inkişaf edən bu günü ilə məşhurdur. Onun tarixi yerlərini
gəzdikcə buna bir daha əmin olursan. Sultan Əhməd Camisinin içərisində eyni
vaxtda 1500 adam ibadət edə bilər. Cami
gözəl memarlıq numunəsi kimi turistlərə göstərilir. Sultan Əhməd Camisi ilə üzbəüz
Müqəddəs Sofiya məbədi ucalır. VI əsrin ortalarında imperator Justinian tərəfindən
tikdirilən bu məbəd memarlıq sənətinin ən gözəl nümunələrindən biridir. Beş
ilin ərzində 10 min adam bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir. Onu bəzəmək
üçün Romada, Afinada və başqa qədim şəhərlərdə
olan Antik məbədlərin mərmər
sütunları sökülüb gətirilmişdir.
Topqapı şəhər muzeyinə tamaşa edirik.
Bu, dünyanın ən zəngin muzeyidir. Sultanlara məxsus əşyalar, sultan hədiyyələri
orjinal halda yerləşdirilib. Xəzinə xüsusi ilə maraqlıdır. Ən iri almazlardan
olan 86 karatlıq yumurta şəkilli almaz və digər qiymətli daş-qaş burada nümayiş
etdirilir.
İppadron da qədim yerlərdəndir. Bu
meydanda müxtəlif yarışlar keçirilib. İppadrondakı miladdan əvvəl 390-cı ildə
inşa edilən məşhur Tikili daşa əsrlər ərzində baş verən zəlzələlər xələl gətirə
bilməmişdir. 14,5 metr hündürlükdə olan bu daş dörd dayaq üzərində tikilmişdir.
Memar hesablamalarının dəqiqiliyi onu təbiətin sınaqlarından uğurla
çıxartmışdır.
Günün ikinci yarısında “Günaydın” qəzetinin
əməkdaşı Mustafa Duru bizimlə görüşə gəlir. O, qrupumuzun rəhbəri, Azərbaycan
Jurnalistlər İttifaqı İdarə Heyətinin məsul katibi H.Hacıyevdən müsahibə alır.
Müsahibə və qrupumuzun büün üzvlərinin birgə şəkli səhər artıq qəzetdə
çıxmışdır.
Dekabrın 25-i Türkiyə televiziyası və
mətbuatı SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri Nikolay Tixonov yoldaşın Ankaraya gəlişindən və Türkiyənin
baş naziri Turqut Ozalla danışıqlara başlamasından xəbər verirdi. Bu bizi çox
sevindirdi. Çünki Türkiyə yenidən mehriban qonşuluq, dostluq və əməkdaşlıq
yoluna qədəm qoymuşdur. Bu əməkdaşllığa türk xalqı da çox böyük ümüd bağlayır.
Elə bu təəssüratla da biz Bosforu səyahətə çıxırıq. Bosforun suları
sakit-sakit sahili döyəcləyir. Sular sərhədsizdir.
Əgər onun bir ucu qüdrətli Vətənimizin sahilləri ilə qovuşursa, o biri ucu
İstambulla qovuşur, digər ölkələrə pənah
aparır. Bosforun suları bizi Vətənə səsləyir. Türkiyədə olduğumuz 14 gün ərzində
bir dəqiqə də olsa tərk etməyən bu hisslər sanki birdən-birə cuşa gəlir.
Bosforda iki saatlıq gəzinti başa
çatır. Bizi sahil restoranlarından birinə qonaq edirlər. “Duru Turizm” şirkətinin
nümayəndəsi hamıya xatirə hədiyyəsi bağışlayır. Axşam isə gecə klubu
“Karvansaraya” qonaq oluruq. Bizdən başqa bir neçə ölkədən gələn turistlər də
var. Bizə milli yeməklər verirlər. Konsert proqramı da təşkil olunmuşdur. Səlcuq və Rəna Alagöz
bacı-qardaşları müxtəlif xalqların mahnılarınndan
ibarət nəğmə çələngi təqdim edirlər. Mən
deyərdim ki, bu çələngin ən gözəl çiçəyi “Arzu qızım” mahnısı idi.
Dekabrın 26-sı hamımız yola
hazırlaşırıq. Ankaradan İstambula kimi olan 4 min kilometrlik bir yolu bizimlə birgə keçən sürücümüz Kamil bəyə
və onun köməkçisi Sərdara, gidimiz Cengiz bəyə hamımız hədiyyələr bağışlayırıq.
İl-86 ayrobusu bizi İstambul göylərindən
uzaqlaşdırır..
Elmira Mehdiyeva,
Rayon radio
verilişləri redaksiyasının məsul redaktoru,
SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü
“Qırmızı bayraq” qəzeti № 28, 29,
30,31 (5, 7, 12, 14 mart 1985-ci il nömrələri)
