Muxax xalçaları və ya Azərbaycan xalçaçılıq tarixində 

                               yeni kəsf

     Azərbaycan xalçaçılıq tarixinə dair araşdırmalara start vermiş "Azər-İlmə" Zaqatalada toxunan xalçaların mən­şəyinə dair axtarışlar aparan dünya şöhrətli mütəxəssisləri Azərbaycana dəvət edir. 1993-cü ildə ingiltərəli xalça mütəxəssisi, "Halı" jurnalının səyyar redaktoru Toni Hazledinen "Azər-İlmə"nin xalça-tədqiqatçıları ilə birlikdə Zaqatalaya - "Bis” xalçasının ən çox toxunduğu Muxax kəndinə yollanırlar. Mütəxəssislər burada toxunan xalçalar, Zaqatalanın tarixi abidələri ilə tanış olur, Muxax kəndində xeyli araşdırmalar aparır, yerli sakinlərlə söhbət edir və xalçaları öyrənmək üçün Nyu-Yorkun xalça ekspertləri ilə danışıqlar aparırlar. Bir müddət sonra ekspertlərin cavabı məlum olur: bu xalçada vurulan naxışlar Zaqatala ərazisində yaşamış qədim türk tayfalarına məxsusdur!

Ekspertlər, həmçinin bu xalçalarla Türkiyənin Konya şəhərində toxunan xalçaların toxunma texnologiyasının eyni olduğu qənaətinə gəlir.

Muxax xalçaları dördbucaq formalı, qalın xovlu, 7 (bəzən də 6) ana rəngin tətbiq olunduğu, ərişləri adətən qara qoyun yunundan, keçi qəzilindən olan unikal sənət əsərləridir. Çobankol, Suagil, Danaçı, Çardaxlı, Tala, Car kimi ətraf kəndlərdə toxunan xalçalarla müqayisədə, Muxax xalçaları Azərbaycanın digər xalça qrupları ilə daha çox oxşarlıqlara malikdir. Məsələn, bu xalçanın naxışları seyrəkliyi və sərbəstliyi, kompozisiya sadəliyi, rəngləri ilə Qazax-Borçalı qrupu xalçalarını xatırladır.

Lakin heç bir xalça qrupunun Muxax xalçaları ilə yaxınlığı, bu xalça nümunələrinin Konyanın "Yatak" xalçaları ilə oxşarlığı ilə müqayisə edilə bilməz. İstər rəng, istər çeşni, naxış, kompozisiya etibarilə coğrafi baxımdan bir-birindən xeyli aralıda toxunan bu xalçaların oxşarlığı heyrət doğurur. Araşdırmalar sübut edir ki, bu dərəcədə bənzərlik yalnız geneoloji yaxınlıqla bağlı ola bilər. Yalnız bir kökdən olan, bir nəsli, tayfanı təmsil edən xalçaçılar belə sənət əsərləri yarada bilərlər. Nəinki Muxax xalçaları, ümumiyyətlə, bütün Azərbaycan xalçaları bir tayfanın qollarını, təmsilçilərini tapmaq, bir araya gətirmək, oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirmək baxımından əvəzsiz mənbədir. Təsadüfü deyildir ki, hər xalça toxunduğu elin-obanın vəsiqəsi, müasir dillə desək "sertifikatı"dır. Türk xalqlarının yayılma arealının, köçürülmə və yerləşdirilmə proseslərinin öyrənilməsi üçün xalçalar qədər əsaslı sübut tapmaq çətindir. Xalça türkün həm aranda, həm yaylaqda yol yoldaşı, evinin - alaçığının bəzəyi, dostuna-yoldaşına hədiyyəsi, gəlin köçən qızlarına cehizi... olub. Bu baxımdan da, Konya və Muxax xalçalarının oxşarlığı indi adı çəkilən bu torpaqlarda yaşayan və yaradan əhalinin əslində bir kökdən olduğunu əyani şəkildə nümayiş etdirir.

Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan xalça­çılığının dar çərçivədə araşdırılmasının əsas səbəb­lərindən biri də elə bu amillə əlaqədardır. Xalçanın mahiyyətinə vardıqca, onun hər naxışını, elementini dərk etdikcə özünü, tarixini tapmış olursan. Ucu-bucağı görünməyən bu dünyada kiminlə yaxın, bağlı, kimdən nə qədər uzaq və yad olduğunun fərqinə varırsan. Xalqların bir-biri ilə bağlılığının (xüsusilə SSRİ sərhədlərindən kənarda) müəyyənləşməsi, əlaqələrin bərpası sovet hökumətinin daxili və xarici siyasətinə zidd idi. Qədim Azərbaycan xalçalarının əhalidən kütləvi şəkildə yığılması da məhz xalqı öz kökündən, soyundan uzaqlaşdırmaq siyasəti ilə əlaqədar idi. Muxax xalçaları bu siyasətə meydan oxumuş, varlığını, keçmişimizi öz ilmələrində əbədiləşdirən, dünənimizi bu günümüzə bağlayan sənət nümunələridir.